İstanbul’un kalbi: İstanbul Boğazı

Bir bakışta İstanbul Boğazı

• İstanbul Boğazı; Karadeniz’i Marmara Denizi’ne bağlayan, Asya ile Avrupa’yı ayıran yaklaşık 30 kilometrelik bir su yolu.
• Adı Yunanca “inek geçidi” anlamına gelen Bosphorus; arkasında Zeus, İo ve Hera’nın mitolojik hikâyelerine sahip.
• İki yakasında günümüze ulaşan yaklaşık 360 tarihî yalının yanı sıra saraylar, hisarlar ve camiler sıralanıyor.
• Üzerinde üç köprü var: 15 Temmuz Şehitler Köprüsü (1973), Fatih Sultan Mehmet Köprüsü (1988) ve Yavuz Sultan Selim Köprüsü (2016).

Dünyanın en güzel şehirlerinden biri

Romanlara, şiirlere, öykülere, şarkılara ve filmlere konu olmuş bir şehir İstanbul. Nasıl olmasın ki? Kısa bir yürüyüşte bile farklı dönem ve medeniyetlere özgü onlarca eserle karşılaşabilirsiniz. Günümüze ulaşmış yüzlerce yıllık tariflerle yapılan yemekleri tadabilirsiniz. Belki de sokağın köşesindeki çeşmenin kitaplara konu olabilecek hikâyesini mahalleliden dinleyebilir, bir yalıya dalıp hayaller kurabilirsiniz. İstanbul’da yüzyıllar boyunca misafir ettiği her medeniyetten bir iz var. Onu özel kılan da bu. Onlarca kadim medeniyetten miras kalan her bir gündelik alışkanlık, bir diğer kültürle harmanlanarak bugüne kadar ulaşıyor. Yemekler, eğlenceler, ağıtlar, düğünler, oyunlar, hikâyeler… İstanbul’un her köşesi bambaşka bir tarihle dolu.

Dünyanın en kalabalık şehirlerinden biri olan İstanbul’da hayat hiçbir zaman durmuyor. 24 saatin yetmediği birkaç şehirden bahsedeceksek biri mutlaka İstanbul olur. Sanatın ve eğlencenin asla bitmediği, her köşesinde ayrı bir tarih yatan, birkaç günlük tatilin hiçbir zaman yetmeyeceği, benzersiz bir şehirdesiniz.

İstanbul’u anlatırken boğazdan bahsetmemek olmaz. İstanbul, Türkiye’nin kalbiyse, İstanbul’un kalbi de İstanbul Boğazı’dır. Yalıları, vapurları, eşsiz manzarası, denizi ve lezzetleriyle dünyanın en güzel yerlerinden birindesiniz. En sevdiğiniz romanın ezbere bildiğiniz bir cümlesini, en sevdiğiniz filmin tüylerinizi diken diken eden sahnesini, en sevdiğiniz şarkının sürekli mırıldandığınız melodisini düşünün. İstanbullular için de İstanbul Boğazı böyle bir değerde işte.

Bosphorus ne demek?

İstanbul Boğazı’nın diğer adı olan Bosphorus, Yunanca inek anlamına gelen “Bous” ve yol, geçit anlamına gelen “Poros”un birleşimi. “İnek geçidi” yani.

İlginç bir ayrıntı: İngiltere’nin ünlü üniversite şehri Oxford’un adı da neredeyse kelimesi kelimesine aynı anlama gelir. Eski İngilizcede “oxa” öküz, “ford” ise bir nehrin sığ, geçilebilir yeri demek. Yani Oxford “öküzlerin geçtiği sığ nokta” anlamını taşıyor; şehir, adını Thames Nehri’ni sığır sürülerinin geçtiği bu geçitten alıyor. Boğaz’ın Yunanca adı da Bous (sığır) ve Poros (geçit) ile aynı fikre dayanır. İki şehir, dünyanın iki ayrı ucunda, “sığır geçidi” anlamını adında birebir paylaşıyor.

Söylencenin farklı versiyonları olsa da en kabul gören hikâye şöyle:

Çapkınlığıyla bilinen titanların titanı Zeus, nehirler tanrısı İnahos’un kızı İo’ya gönlünü kaptırır. Ama Zeus evli, eşi Hera ise kıskançtır. Bir gün Zeus ve İo gizlice buluştuklarında Hera gelir. Tam yakalanacakları sırada Zeus kendini bir buluta, İo’yu ise bir ineğe çevirir. Ancak Hera aldanmaz. İneğin başına bir sinek musallat eder. Sinekten kurtulmak için var gücüyle koşturmaya başlayan İo, dağları denizleri aşar. Sonrasında, İstanbul Boğazı’nın derin sularına gelir. Bosphorus, yani “inek geçidi” adı buradan gelir.

Tarihe tanıklık etmek

Karadeniz’i Marmara Denizi’ne bağlayan İstanbul Boğazı, aynı zamanda Asya ve Avrupa’yı ayırır. Kuzeyde Anadolu Feneri’ni Rumeli Feneri’ne birleştiren hat ile güneyde Ahırkapı Feneri’ni İnciburnu Feneri’ne bağlayan hat arasında kalan İstanbul Boğazı, boyu 30 kilometre olan bir su yolu. Karadeniz’e kıyısı olan Bulgaristan, Gürcistan, Romanya, Rusya ve Ukrayna için diğer denizlere açılmanın tek yoludur. Karadeniz bir evse İstanbul Boğazı o evin kapısıdır.

İstanbul’da, daha da önemlisi İstanbul Boğazı’ndaysanız tarih boyunca hem Doğu hem de Batı’nın gözdesi olmuş bir yerde olduğunuzu bilmelisiniz. M.Ö. 7. yy.’da Yunanların şehir devleti olan İstanbul, sonraki dönemde Roma, Bizans ve Osmanlı’nın başkenti olmuş bir şehir. Tüm bu medeniyetlerin izlerinin en görünür olduğu yerse İstanbul Boğazı. Örneğin, Anadolu Yakası’nda yürüyüşe çıkıp Anadolu Hisarı’na kadar gittiyseniz bu hisarın Bizans’a Karadeniz’den gelen yardımları engellemek için 1. Beyazıt tarafından yaklaşık 600 yıl önce yaptırıldığını bilmeniz yolculuğunuza büyük tat katacaktır. Ya da mimariden hoşlanan biri olarak Ortaköy’deyseniz 1853’te Nikoğos Balyan tarafından yapılan Ortaköy Camii’nin Türkiye’deki en önemli barok mimari eserlerinden biri olduğunu bilmeniz keyfinizi artırmaya yeter. İstanbul deyince akla gelen ilk eserlerden Topkapı Sarayı’nın 1478’den beri boğazı izliyor olduğunu bilmek size tarihin merkezinde olduğunuzu hissettirir.

Tabii ki İstanbul Boğazı’nın tarihi zenginliği bu örneklerle sınırlı değil. Beylerbeyi Sarayı, Rumeli Hisarı, Dolmabahçe Sarayı, Ayasofya, Küçüksu Kasrı, Çırağan Sarayı, Beylerbeyi Camii… İstanbul Boğazı, tarihi yaşayan bir yer değil, tarihin ta kendisidir. Zamanın akmaktan vazgeçtiği bir şehir düşünün. Her köşesinde tarihî bir yapının gündelik hayata karıştığı, hiç bitmeyen bir şehirdesiniz. Sarayları, konakları, kasırları ve yalıları ile İstanbul Boğazı bu zamansız şehrin kalbi.

Osmanlı döneminde kıyılara yayılan yalılar, Boğaziçi mimarisinin en seçkin örnekleridir. Mimarisiyle hayran bırakan bu yalılar, cennetin dünyadaki iz düşümü adeta. Sırtınızı ormana verip ayaklarınız denizde vakit geçirirken yaşadığınız huzuru hayal edin. İşte İstanbul Boğazı’nın yalıları bu huzurun simgesi. İstanbul Boğazı’nın iki yakasında, geçmişten günümüze ulaşabilmiş yaklaşık 360 yalı bulunuyor.

Doğu ve Batı’nın kesişimi

Hint şair Tagore “Avrupa makinedir, Asya ruhtur” diyor.

Gelenekler, düşünüş biçimi, yaşam anlayışı, mutfaklar, şenlikler, ağıtlar, hikâyeler, oyunlar… Kısacası kültürel alandaki her bir pratik Doğu ile Batı’da ayrılıyor, farklılaşıyor. Doğu’daki pratikler daha düşselken Batı’da akılcılığın öne çıktığını görüyoruz. Tabii ki bu pratiklerin kesiştiği alanlar da var. İstanbul, bu kesişimi en net görebileceğiniz yerlerden biri. Çünkü İstanbul yüzyıllar boyu misafir ettiği tüm medeniyetlerin kültürel alışkanlıklarını almış ve harmanlamış. Bu kültürel çeşitliliği en iyi görebileceğiniz yerlerden biri şüphesiz İstanbul Boğazı.

Kısa bir boğaz yürüyüşüne çıktığınızı varsayalım. Önce saksafonla muhteşem bir caz performansına denk geldiniz. Hemen az ileride bağlamasıyla türkü söyleyerek kendine hayran bırakan bir sokak müzisyeni var. Yerde santuruyla harika bir parça çalan başka bir müzisyeni dinliyorsunuz şimdi de. Belki az ileride üflemeli enstrümanlardan oluşan dört kişilik bir grup, en sevdiğiniz şarkıyı çalıyor.

Boğazda muhteşem manzarası olan ünlü bir restoranda İtalyan mutfağından nefis bir yemek yediniz diyelim. Biraz ilerisinde muhteşem bir sokak lezzetine -küçücük arabasıyla aynı yerde yirmi yıldır kokoreç satan beyaz önlüklü biri mesela- denk gelebilirsiniz. Hatta belki de canınız midye dolma çekecek.

Doğu tarzı yemeklerin Batı tarzında, Batı tarzında yemeklerin Doğu tarzında yapılabildiği bir şehirdesiniz. Farklı mimari anlayışlarının, müzik türlerinin, yemeklerin, oyunların, anlayışların birbirine karıştığı ve zenginleştiği bir şehir İstanbul. Binlerce yıllık kültürel etkileşim kendini her alanda hissettiriyor. Sokak sanatından sinemaya, sanattan mimariye her alanda bu kültürel kesişimin kodları var. İstanbul’u ve İstanbul Boğazı’nı özel yapan da başka yerde bulunması mümkün olmayan bu kesişim işte.

İstanbul Boğazı’nın Anadolu yakasından yola çıkarak Üsküdar’dan Anadolu Kavağı’na kadar tarihî yalıların, camilerin, sarayların, surların izinden, gelenek ve modernin kesişiminde harika bir gezinti yapabilirsiniz. Yolda dinlenmek mi istediniz? Kuzguncuk’un tarihi cumbalı evlerini izleyerek biraz soluklanabilir ya da Çengelköy’de deniz kenarında dalgaları izleyip bir çay içerek hayallere dalabilirsiniz. Bir yanınızda deniz bir yanınızda orman sahil yolundan Anadolu Kavağı’na kadar harika bir gezinti yapabilirsiniz.

Avrupa Yakası’ndaysa Karaköy’den yola çıkıp Beşiktaş, Ortaköy, Arnavutköy, Bebek, Sarıyer rotasıyla İstanbul’un en güzel yerlerini görebilirsiniz. Yolda güzel yemekler yiyip harika fotoğraflar çekmek de cabası. Belki sonrasında ağaçların arasına uzanıp kuş cıvıltılarıyla boğazın eşsiz manzarasını izlemek isterseniz Emirgan Korusu doğru tercih olabilir. Kalabalıktan bunalırsanız zamanın daha yavaş aktığı Yeniköy’e, İstinye’ye doğru yol alabilirsiniz.

Kondisyonunuza güveniyorsanız bisikletle boğaz turu da harika bir alternatif. Yorulduğunuzda bir vapura atlayıp istediğiniz yere gidebilir, rotanızı kendiniz oluşturabilirsiniz. Bir vapur yolculuğuyla ister aynı kıtanın başka bir yerine, isterseniz de karşı kıtaya gidebilirsiniz. İstanbul Boğazı’nı özel kılan da bu hareketlilik ve dinamizm.

Bir de İstanbul Boğazı’nın renkleri var tabii. Gündüz mavinin en güzel tonlarını, gece ise kıyılarda yer alan mekânların ve boğaz köprüsü aydınlatmalarının eşsiz renk cümbüşünü görebilirsiniz. Bazı geceler boğazda oluşan yakamozların büyüleyiciliği de cabası.

İstanbul Boğazı’nda neler yapılır?

Boğaz’ı tanımanın en güzel yollarından biri ona yukarıdan bakmak. Üsküdar’daki Büyük Çamlıca Tepesi, iki yakayı ve köprüleri aynı kareye sığdıran en geniş manzaralardan birini sunar. Daha sakin bir mola için Nakkaştepe Millet Bahçesi’nin çimenlerine uzanabilir, Beykoz’daki Hidiv Kasrı’nın korusunda ağaçların arasından Boğaz’ı izleyebilir ya da Fethi Paşa Korusu’nda gün batımını bekleyebilirsiniz. Hisarüstü’ndeki Duatepe Parkı da Boğaz’ın keyfini çıkarmak için bir başka alternatif. Akşamüstü ışığı suya vurduğunda neden bu kadar şairin ve ressamın Boğaz’a tutulduğunu anlayabilirsiniz.

Sanatseverler için Boğaz kıyısı küçük ama güçlü bir müze rotası sunuyor. Emirgan’daki Sakıp Sabancı Müzesi, denize bakan bahçesi ve geniş sergi programıyla bir günü tek başına doldurabilir. Rumelihisarı’ndaki Perili Köşk’te yer alan Borusan Contemporary ise yeni medya ve teknoloji odaklı koleksiyonuyla bambaşka bir deneyim; üstelik binanın Boğaz’a hâkim terasları da görülmeye değer. Müzelerin ziyaret günleri dönemsel olarak değişebildiği için gitmeden önce kontrol etmenizi öneririz.

Boğaz’ın tadı da en az manzarası kadar önemli. Sahil boyunca sıralanan tezgâhlardan alacağınız sıcak bir balık ekmeğini deniz kenarında yemenin keyfine başka yerde kolay kolay ulaşamazsınız. Özellikle sonbahardan kışa uzanan aylarda lüfer ve palamut gibi Boğaz balıkları sofraların yıldızı olur. Hangi ayda hangi balığın mevsimi olduğunu merak ediyorsanız Türkiye’de balık mevsimi takvimi yazısı tam size göre.

Daha sakin bir gün istiyorsanız, Boğaz manzaralı bir kahvaltıyla başlamak iyi bir fikir. Sahil boyunca uzanan kafeler, çay eşliğinde saatlerce oturup karşı kıyıyı izlemek için ideal. Yol üstünde Ortaköy’ün meşhur kumpirini ya da Anadolu yakasında Kanlıca’nın tarihi yoğurdunu tatmadan dönmeyin. Günü tamamlamanın en güzel yollarından biriyse gün batımına denk gelen bir tekne turu. Işık alçaldıkça yalıların ve sarayların rengi değişiyor, şehir bambaşka bir yüze bürünüyor.

Boğazın vapurları

Vapurlar İstanbul Boğazı’nın vazgeçilmezi ve kıtalar arası yolculuğun en keyifli yolu. Tabii İstanbul Boğazı’ndaysanız amacınız hiçbir zaman sadece yolculuk olmamalı. Martıları simitle beslemek, boğazın güzelliklerine izleyerek çay içmek, Tarihî Yarımada’nın siluetine baka baka hayallere dalmak en güzel seçenekler. Ek olarak turistlerin çoğunlukla tercih ettiği, iki saatlik boğaz turları var. Az zamanı olan turistler için birebir. Eğer şanslıysanız boğaz kıyısında balık tutan insanların sükunetini hissedebilir ya da denizdeki ani dalgalanmalara bakarak boğazdan bir denizaltının geçişine şahit olabilirsiniz. Hatta belki de vapur yolculuğu sırasında yunuslara denk gelirsiniz. Kim bilir?

Biraz da rakamlara bakalım. Boğaz’daki vapur seferlerinin ana yürütücüsü, kökleri 1851’de kurulan Şirket-i Hayriye’ye uzanan Şehir Hatları. Bugün İstanbul genelinde 30 civarında vapurla, 30’dan fazla hatta ve 50’yi aşkın iskele arasında günde yüzlerce sefer düzenliyor; yılda yaklaşık 40 milyon yolcu taşıyor. Boğaz hattının ana güzergâhı Eminönü’nden başlayıp Beşiktaş, Kanlıca, İstinye, Yeniköy, Sarıyer ve Rumeli Kavağı üzerinden Anadolu Kavağı’na ulaşıyor. Klasik Boğaz turu ise iki seçenekli: Uzun tur Eminönü’nden Anadolu Kavağı’na kadar gidip dönüyor, kısa tur yaklaşık Fatih Sultan Mehmet Köprüsü’ne kadar ilerleyip geri geliyor. Vapurlarda İstanbulkart geçerli. Öğrenci, 65 yaş üstü ve engelli yolcular için indirimli tarife uygulanıyor. Şehir Hatları’nın yanı sıra Boğaz turu düzenleyen özel işletmeler de var. Sefer saatleri ve güncel ücretler dönemsel olarak değiştiği için yola çıkmadan önce sehirhatlari.istanbul üzerinden kontrol etmenizi öneririz.

İstanbul Boğazı aynı zamanda biyolojik bir geçit. 4 farklı türde akıntının bulunduğu boğazda, Marmara Denizi ve Karadeniz’in iki farklı ekosistemi buluşuyor. Okyanusların belli bölgeleri haricinde pek rastlanan bir durum değil bu. Bu özgünlükten dolayı İstanbul Boğazı’nda 130’dan fazla türde canlı bulunuyor. Daha önce hiçbir yerde görmediğiniz bir balığa denk gelirseniz, bunu hatırlayın.

İstanbul Boğazı; yaşamın, eğlencenin, lezzetin, tarihin, geleneğin, yenilenmenin, dinamizmin sembolü. Ama her şeyden öte bir huzur durağı.

Nobel Ödüllü yazar Orhan Pamuk’tan, İstanbul Boğazı’yla ilgili bir alıntıyla bitirelim.

“Hayat o kadar berbat olamaz, diye düşünürüm bazen. Ne de olsa, sonunda insan Boğaz’da bir yürüyüşe çıkabilir” – Orhan Pamuk

Sıkça sorulan sorular

İstanbul Boğazı nerede?

İstanbul Boğazı, Karadeniz’i Marmara Denizi’ne bağlayan ve Asya ile Avrupa kıtalarını birbirinden ayıran bir su yolu. Kuzeyde Karadeniz ile güneyde Marmara Denizi arasında uzanıyor.

İstanbul Boğazı ne kadar uzun?

İstanbul Boğazı’nın düz çizgi üzerinden uzunluğu yaklaşık 30 kilometre. En dar yeri, Rumeli Hisarı ile Anadolu Hisarı’nın karşılıklı durduğu noktada yaklaşık 700 metreye kadar daralır. En geniş yeri ise Anadolu Feneri ile Türkeli (Rumeli) Feneri arasında 3600 metre civarıdır.

İstanbul Boğazı’nın derinliği ne kadar?

İstanbul Boğazı’nın derinliği ortalama olarak 60 metredir. En derin yeri ise Kandilli açığında 110 metreyi buluyor. Derinlik kuzeyden güneye  gidildikçe azalıyor. En dar ve en derin yerler, aynı zamanda akıntının da güçlü olduğu yerler.

Bosphorus ne demek, ismi nereden geliyor?

Bosphorus, Yunanca inek anlamına gelen “Bous” ve geçit anlamına gelen “Poros” kelimelerinin birleşimidir. Yani “inek geçidi”. İsmin arkasında, Zeus’un kendisine âşık olduğu İo’yu eşi Hera’dan saklamak için ineğe çevirdiği ve İo’nun Boğaz’ı geçtiği mitolojik hikâye yatar.

İstanbul Boğazı üzerinde kaç köprü var?

Boğaz’ın iki yakasını üç asma köprü birbirine bağlıyor: 1973’te açılan 15 Temmuz Şehitler Köprüsü, 1988’de tamamlanan Fatih Sultan Mehmet Köprüsü ve 26 Ağustos 2016’da hizmete giren Yavuz Sultan Selim Köprüsü. Bunlara ek olarak Boğaz’ın altından geçen demir yolu ve kara yolu tünelleri de iki yakayı birbirine bağlıyor.

Boğaz turu nasıl yapılır, ne kadar sürer?

Boğaz’ı görmenin en pratik yolu vapur ve tur teknesi. Şehir hatları vapurlarıyla iki yaka arasında kısa geçişler yapabilir, daha kapsamlı bir gezinti için Eminönü ve çevresinden kalkan Boğaz turlarına katılabilirsiniz. Kısa turlar genellikle iki saat civarında sürer; daha uzun, mola veren turlar da mevcuttur. Sefer saatleri ve güncel ücretler dönemsel olarak değiştiği için seyahatinizden önce kontrol etmenizi öneririz.

İstanbul Boğazı’nda kaç tarihî yalı var?

Boğaz’ın iki yakasında, Osmanlı döneminden günümüze ulaşabilmiş yaklaşık 360 tarihî yalı bulunuyor. Bu yalılar, denize sıfır konumlarıyla Boğaziçi mimarisinin en seçkin örnekleri arasında sayılıyor.

Boğaz’ın iki yakasında neler görülür?

Anadolu yakasında Üsküdar, Kuzguncuk, Çengelköy, Anadolu Hisarı ve Anadolu Kavağı rotasıyla yalıları ve sahil semtlerini gezebilirsiniz. Avrupa yakasında ise Karaköy’den başlayıp Beşiktaş, Ortaköy, Arnavutköy, Bebek, Emirgan ve Sarıyer hattını izleyebilirsiniz. İki yakada da saraylar, hisarlar, camiler ve sahil kafeleri sizi bekliyor.

Story ayağınıza geldi!

Yazımızın öne çıkan bölümlerini sosyal medya hesaplarınızda paylaşmak için hazırladığımız görselleri indirebilirsiniz. Bunun için Android ve iOS işletim sistemli akıllı telefonlarınızla paylaşmak istediğiniz story’nin üzerine basılı tutun ve gelen menü aracılığıyla görseli akıllı telefonunuza kaydedin veya paylaşın.