Başlarken: Türk havacılık tarihinde dönüm noktaları
- 1910 yılında Osmanlı Devleti’nden askeri bir heyet, Paris’te yapılan Uluslararası Havacılık Kongresi’ne katıldı.
- Harbiye Nazırı Mahmut Şevket Paşa’nın öncülüğünde 1911’de orduda ilk havacılık birimi kuruldu.
- Türk havacılık tarihinin ilk pilotu kimdir diye baktığımızda Yüzbaşı Mehmet Fesa Evrensev, Türk Hava Kuvvetlerinin ve Türk havacılığının ilk pilotu oldu.
- İlk Türk uçağı Vecihi K-VI, ünlü Türk pilot Vecihi Hürkuş tarafından 1924’te tasarlandı.
- Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün “İstikbal göklerdedir.” sözü doğrultusunda 16 Şubat 1925’te Türk Tayyare Cemiyeti kuruldu.
- Türkiye’deki ilk sivil hava taşımacılığı 1933 yılında Devlet Hava Yolları İşletmesi (Türk Hava Yolları) tarafından yapıldı.
Hezârfen Ahmed Çelebi ve Lagâri Hasan Çelebi efsaneleri
Hezârfen Ahmed Çelebi ve Lagâri Hasan Çelebi’nin birkaç ortak noktası var: Her ikisinin de 17. yüzyılda yaşadığı düşünülüyor. Her ikisi hakkında da çağdaşları Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme’sinden bilgi alabiliyoruz sadece. Başka bir kaynak bilindiği kadarıyla yok. Bu yüzden Hezârfen Ahmed Çelebi ve Lagâri Hasan Çelebi hakkındaki anlatıların daha çok rivayete dayandığını söyleyelim.
Çeşitli fen ve sanatlardan anladığı için “bin fenli” anlamındaki Hezârfen ünvanıyla anılan Ahmed Çelebi, Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme’sine göre yaptığı özel bir aletle Galata Kulesi’nden havalanarak Boğaz’ı geçip Üsküdar’a inmiş. Hezârfen Ahmed Çelebi’nin Galata Kulesi’nden başlayıp 3200 metrelik mesafeyi uçması, kol ve kas gücüyle kuşları takliden kanat çırpması mümkün kabul edilmiyor. Günümüz aerodinamik bilgilerine göre böyle bir uçuşun, ancak bir çeşit basit planörle mümkün olabileceği düşünülüyor.
Lagâri Hasan Çelebi ise barut macunundan hazırlanmış fişekler ile uçtuğu rivayet edilen bir Osmanlı sanatkârı. Bu hikâye de sadece Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme’sine dayanıyor. Her iki ismin de uçma deneyimine dair başka bir kaynak olmaması ve günümüz aerodinamik bilimi bu uçuşları olanaksız kabul ediyor. Yine de Hezârfen Ahmed Çelebi ve Lagâri Hasan Çelebi, tarihimizdeki popüler yerlerini korumaya devam ediyor.
Osmanlı Devleti’nde havacılık faaliyetleri
Osmanlı Devleti’nde ilk havacılık faaliyetleri 1909 yılında başladı. İstanbul ve İzmir’de Fransız bir mucit tarafından gerçekleştirilen sıcak hava balonu uçuş gösterileri, uçağın ne kadar önemli bir buluş olduğunu göstermişti. Bunun üzerine Osmanlı Devleti, askeri bir heyeti 1910 yılında Avrupa’ya gönderdi.
Burada havacılıktaki gelişmeleri takip eden heyet, Paris’te yapılan Uluslararası Havacılık Kongresi’ne katıldı. Ve artık Türk havacılık tarihi için göklerdeki serüven, geri dönülemez bir şekilde başlamıştı…
İlk Türk pilotlar: Yüzbaşı Mehmet Fesa Bey ve Teğmen Yusuf Kenan
Artık resmen faaliyet dönemine girmiştik ve geri kalmak istemiyorduk. Bu doğrultuda Harbiye Nazırı Mahmut Şevket Paşa’nın öncülüğünde 1911 yılında orduda ilk havacılık birimi kurulmuştu. Yüzbaşı Mehmet Fesa Evrensev ve Teğmen Yusuf Kenan, pilotaj eğitimi için Fransa’daki Bleriot Fabrikası’nın uçuş okuluna gönderilmişti.
İlk Türk havacı kimdir merak ediyorsanız Mehmet Fesa Evrensev, Bleriot Fabrikası’nın uçuş okulunda eğitim alıp başarılı olan ilk Türk subayıdır. Böylece kendisi Türk Hava Kuvvetlerinin ilk pilotu olmuştur. Türkiye’nin ilk pilotu Mehmet Fesa Evrensev’in havacılık tarihindeki öneminden dolayı Türkiye Havayolu Pilotları Derneği, 2013’te 26 Nisan’ı Dünya Pilotlar Günü olarak ilan etti.
Yüzbaşı Mehmet Fesa ile birlikte eğitime giden Teğmen Yusuf Kenan da Türkiye’nin ilk savaş pilotlarından biri olarak adını Türk havacılık tarihine yazdırmıştır. Eğitim sonrasında bu iki Türk subayı, Osmanlı ordusunun satın aldığı Deperdussin modeli iki uçağı Fransa’dan ülkemize getirmiştir. Takdir edersiniz ki bu iki isim, Türk havacılık tarihinin önemli kişileri arasında başlarda yer alıyor.
Türk havacılık tarihine yön veren kadınlar
- Bedriye Tahir Gökmen: 1933 yılında Türkiye’nin ilk kadın pilotu oldu.
- Belkıs Şevket: 1 Aralık 1913 tarihinde Yeşilköy’de havalanan bir tayyareye binerek uçağa binen ilk Türk Kadını oldu.
- Sabiha Gökçen: Dünyanın ilk kadın savaş pilotu oldu. Bunun yanı sıra ilklere imza atan birden fazla kadın havacıyı yetiştirdi.
- Madelet Reyal: Planörü A, B ve C bröve lisansı ile kullanabilen sayılı havacı kadınlardan birisi oldu.
- Leman Bozkurt Altınçekiç ve Şenay Günay: 1958 yılında Eskişehir Jet Eğitim Filosu’ndaki eğitimlerini tamamlayarak Türkiye’nin ilk kadın jet pilotları oldular.
- Yıldız Eruçman: Eylül 1935’te Rus R-5 uçağından atlayarak ilk Türk kadın paraşütçüsü oldu.
- Edibe Subaşı Kutucuoğlu: Türk Hava Kuvvetleri bünyesindeki akrobasi timi Türk Yıldızları’nın mimarlarından birisi oldu.
Yeşilköy Hava Okulu kuruluyor
Harbiye Nazırı Mahmut Şevket Paşa, havacılık faaliyetleri ile ilgilenmesi için Kurmay Yarbay Süreyya Bey’i görevlendirmişti. Süreyya Bey yurt dışında pilotaj eğitiminin oldukça pahalı olduğunu görüyor ve bir çözüm arıyordu. Bu nedenle önce bir hava okulunun kurulmasına ihtiyaç olduğunu görüyordu.
Böyle bir okulun kurulması için en uygun yerin İstanbul’da Yeşilköy olduğuna karar verdiler. Çünkü rüzgârın esme yönü, arazinin durumu ve demir yoluna yakınlığı Yeşilköy’ü cazip bir yer haline getiriyordu. Yeşilköy Hava Okulu 3 Temmuz 1912’de resmen faaliyete başladı. Planlamaya göre her yıl 3 devre kurs açılacak ve her devrede 15-20 kadar pilot yetiştirilecekti. Ayrıca rasıt ve makinist de yetiştiriliyordu. Yeşilköy Hava Okulu, 1 Mart 1919’da İngilizlerin talebi nedeniyle boşaltıldıktan sonra havacılar da Maltepe’ye taşındı.
Kurtuluş Savaşı döneminde Türk havacılığı
Kurtuluş Savaşı döneminde, Konya ve Eskişehir’de kurulan atölyeler sayesinde farklı uçak parçaları birleştirilerek yeni uçaklar üretildi. Yerli malzemeler ile yapılan bu uçaklar, imkânsızlıklar içinden doğuyordu. Bu atölyelerde gerek savaş artığı gerek yurt dışından getirilen gerekse düşmandan ele geçirilen uçakların tamirinde yaratıcı çözümler ortaya konuluyordu.
Türk sivil havacılığının temelleri atılıyor
Gazi Mustafa Kemal Atatürk “İstikbal göklerdedir,” diye boşuna dememişti. Ülkenin geleceğine de yol gösteren bu söz doğrultusunda 1925 yılında Türk Tayyare Cemiyeti kuruldu. Sonraki yıllarda “Türk Hava Kurumu” adını alan Türk Tayyare Cemiyeti sayesinde, ülkemizde sivil havacılığın temelleri kurumsal olarak atıldı.
Ertesi sene, 23 Nisan 1926 yılında Türk Havacılığının gereksinimi olan teknik personelin eğitilmesi amacıyla “Tayyare Makinist Mektebi” hizmete açıldı. 1929 yılına geldiğimizde Türk Hava Kurumu, havacılık faaliyetlerinin uluslararası boyuttaki en üst düzeyde organı olan Uluslararası Havacılık Federasyonu’na (FAI) üye olmuştu. Artık kurumsal olarak da kanatlanmaya başlamıştık.
Vecihi Hürkuş ve ilk Türk uçağı Vecihi K-VI
Türk havacılık tarihinin en ikonik isimlerinden biri şüphesiz ki Vecihi Hürkuş’tur. İlk Türk uçağı da, ilk sivil havacılık okulu da onun ellerinden çıkmıştır. 1896 yılında İstanbul’da doğan Hürkuş, 1912’de gönüllü olarak Balkan Harbi’ne katılmıştı. Okuldan sonra ise 1916’da bir uçak kazası geçirmiş ve iyileşince Yeşilköy’deki tayyare mektebine girmişti. Kariyerinde 102 farklı türde uçak uçuran Vecihi Hürkuş, ilk Türk uçağı Vecihi K-VI’yı 1924 yılında tasarladı ve üretti. Üstelik savaş sırasında Yunanlılardan kalan uçak malzemelerinden yararlanarak yaptı bunu.
Günlerden bir gün, teknik heyetten bir kişi “Vecihi, biz sana bu lisansı veremeyiz. Uçağına güveniyorsan atla, uç, bizi de kurtar,” deyince Hürkuş, bunu bir fırsat olarak gördü. 28 Ocak 1925’te “Vecihi K-VI” ile ilk uçuşunu yaptı. Her ne kadar bu uçuş izinsiz gerçekleştirildiği için cezalandırılmış olsa da Türk havacılık tarihinde önemli bir olay yaşanmıştı. 17 Haziran 1925’te Türkiye’de ilk olarak Vecihi Hürkuş’a Türkiye’nin Baştayyarecisi unvanı verildi. Bitti mi? Bitmedi… 21 Nisan 1932’de ilk Türk sivil havacılık okulu olan Vecihi Sivil Tayyare Mektebi’ni (VSTM) kurdu. Okula ikisi kız olmak üzere 12 öğrenci kaydoldu.
Tüm bunlar Vecihi Hürkuş’u, Türk havacılık tarihinin ayrılmaz bir parçası yapmaya yeter de artar bile!
İlklerle dolu bir iş adamı: Nuri Demirağ
1886 yılında Sivas Divriği’de dünyaya gelen Nuri Demirağ, Türkiye Cumhuriyeti demir yolları inşaatının ilk müteahhitlerinden birisiydi. Samsun’dan Erzurum’a kadar geçtiği yerleri demir ağlarla ören Nuri Bey, soyadını da bu çalışmaları nedeniyle bizzat Atatürk tarafından aldı.
Türk havacılık tarihinin çok önemli isimlerinden biri olan Nuri Bey, ülkemizde özel sektörde ilk uçak fabrikasını kurup uçak ve planör üretti. Böylece Nuri Demirağ, Türkiye’nin ilk uçak fabrikasını kurdu ve “Nu.D-36” isimli ilk yerli eğitim uçağını üretti. Ayrıca Yeşilköy’deki Gök Okulu’ndan önce, memleketi Divriği’de “Büyük Gök Okulu” adını verdiği ortaokulun temellerini de attı.
Gökyüzündeki kadınlar: Bedriye Tahir Gökmen ve Sabiha Gökçen
1932 yılında Vecihi Hürkuş’un kurduğu ilk Türk sivil havacılık okulu olan Vecihi Sivil Tayyare Mektebi’ne kayıt yaptıran Bedriye Hanım, buradaki derslerini aksatmadı. Çünkü onun gönlünde yatan aslan göklere çıkmak, uçmaktı. 1933 yılında Türkiye’nin ilk kadın pilotu olan Bedriye Hanım, daha soyadı kanunu çıkmadan gökyüzüyle tanışmıştı. 1934 yılında çıkan Soyadı Kanunu ile birlikte “Gökmen” soyadını alan Bedriye Tahir, havacılık eğitimi boyunca toplam 246 adet uçuş gerçekleştirdi. Böylece Türkiye sivil havacılık tarihinin en önemli figürlerinden biri oldu.
Türk kadın pilotlarının öncü ismi Sabiha Gökçen ise 1925’te Atatürk tarafından evlat edinildi, 1935’te Türk Hava Kurumu’na bağlı Türkkuşu’na katılarak uçmayı öğrendi.
1937 yılında Türk Hava Kurumu’nun yetiştirdiği ilk kadın pilot olması nedeniyle kurumun “9 numaralı Murassa (iftihar) Madalyası” ile ödüllendirildi. Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk kadın askeri pilotu olan Sabiha Gökçen, böylece tarihteki ilk Türk kadın savaş pilotu oldu.
1933: Gökyüzünde kurumsal uçuşlar başlıyor
Takvimler 20 Mayıs 1933’ü gösterdiğinde Devlet Hava Yolları İşletmesi gökyüzüyle buluştu. Türkiye’nin ilk havacılarından Fesa Evrensev’in genel müdürlüğü üstlendiği bu dönemde, Devlet Hava Yolları İşletmesi’nin filosunda sadece 5 uçak vardı. Devlet Hava Yolları İşletmesi, daha sonra “dünyanın en çok ülkesine uçan hava yolu” olacak olan Türk Hava Yolları’nın ta kendisiydi.
Bayrak taşıyıcı, ülkemizin ilk yurt dışı uçuşunu da 1947’de İstanbul’dan Atina’ya gerçekleştirdi. 1951 yılında 33 uçaktan oluşan filosuyla Lefkoşa, Beyrut ve Kahire gibi yeni noktalara uçmaya başladı. “Türk Hava Yolları” adı ise 1955 yılında ortaya çıktı ve bu isim, Uluslararası Hava Taşımacılığı Birliği IATA’nın üyeleri arasındaki yerini aldı.
Kıtaları aşan bir gökyüzü serüveni
Artık dünyaya açılmanın zamanı gelmişti. Derken İstanbul Yeşilköy Havalimanı, 1953 yılında tamamlanarak uluslararası hava trafiğine açıldı. 1985 yılında “Atatürk Havalimanı” adı ile faaliyetlerine devam eden havalimanı, küresel bir buluşma noktası olarak uzun yıllar sayısız ânın tanığıydı. İstanbul’un Asya Yakası’ndaki küresel buluşma noktası olan İstanbul Sabiha Gökçen Havalimanı (SAW) ise 1998 yılında temelleri atıldıktan sonra 2001 yılında faaliyete geçti.
Başarılarla dolu bir Türk Hava Yolları tarihçesi
Zaman akıp giderken, teknoloji gelişimini hız kesmeden sürdürürken havacılık da bundan nasibini alıyordu. Bu ilerleyişi ülkemizde birinci elden Türk Hava Yolları ile görmeye başlıyorduk. 1958 yılında 5 adet Viscount 794 uçağını filosuna katan Türk Hava Yolları, pistonlu motorlardan jet motorlu uçaklara geçerek havacılık tarihimizde yeni bir dönemi başlattı.
1961 yılında kaptan pilotlar Zihni Barın ve Nurettin Gürün, Türk Hava Yolları tarihinde bir ilke imza attılar. 30 saatlik uçuşun ardından Atlas Okyanusu’nu aşan pilotları, iki F-27 uçağını ABD’den İstanbul’a getirdi. 1933 yılında filosunda yalnızca 5 uçağa sahip olan ve 30’dan az personeli bulunan bayrak taşıyıcı, 1970’li yılların ilk yarısında 4.437 kişilik bir aile olmuştu bile…
Havacılığın yeni merkezi: İstanbul Havalimanı
29 Ekim 2018’de hizmet vermeye başlayan İstanbul Havalimanı, faaliyete geçtiğinden bu yana havacılığın yeni merkezi oldu. Mimarisinden teknolojisine, altyapısından sunduğu seyahat deneyimine kadar İstanbul Havalimanı, aynı zamanda modern havacılık anlayışının bir göstergesi. İşte havacılığın merkezi İstanbul Havalimanı’nda öne çıkan bazı rakamlar:
- 1 milyon metrekare otopark alanı
- 76.5 milyon metrekare havalimanı şehri alanı
- 53.700 metrekare duty free alanı
- 181 mağaza
- 114 kafe ve restoran
- 330+ rota
İstanbul Havalimanı, daha birinci yılını doldurmadan, 2 Haziran 2019’da 10 milyonuncu yolcusuna ulaşmıştı bile. 23 Aralık 2019 tarihine geldiğimizde ise 50 milyonuncu yolcusunu ağırlayarak önemli bir kilometre taşını daha geride bırakmıştı. İstanbul Havalimanı, havacılık alanındaki tüm ödül ve dünyanın en büyük havalimanlarından biri olma başarılarının yanı sıra aynı zamanda dev bir sanat merkezi.
Türk havacılık tarihinde paraşütçülük
İnsanoğlu, göklerde havalanmanın başka yollarını da bulmuştu. Hatta uçaktan da önce. Türkiye’nin paraşüte olan ilgisi ise Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarında başladı. İlk atlayış için ise 1930’a kadar bekleyecektik. O yıl, kanatları kopan bir uçakta bulunan Yüzbaşı İlhami Bey, paraşütle atlamak zorunda kalarak Türk paraşütçülüğünün ilk atlayışını yaptı.
1932 yılında İngiltere’den Ivring marka paraşütler satın aldık. Bunların bakım ve kullanımının öğretilmesi için Eskişehir Hava Üssü’nde bir kurs açtık. Kursta yapılan atlayış denemeleri Türklerin yaptığı ilk planlı atlayışlar oldu. Çok geçmeden, 1935 yılında paraşüt ile ilk atlayışımıza imza attık. Türkiye’de paraşüt ile ilk atlayış, 10 Eylül 1935 tarihinde Abdurrahman Türkkuşu’nun sırtına yerleştirilen otomatik paraşüt ile oldu.
Abdurrahman Türkkuşu, G-59 uçağı ile havalandı, 800 metre irtifadan başarılı bir şekilde atladı ve Türkkuşu üyesi olup paraşütle atlayan ilk Türk oldu. Kadınlarda ilk atlayışı ise 4 Ekim 1935 tarihinde Yıldız Eruçman yaptı ve Yıldız Hanım ilk Türk kadın paraşütçü oldu.
Türkiye’de organize anlamda paraşütçülük de 1935 Yılında Türkkuşu Genel Müdürlüğü çatısı altında kurulmuş olan Paraşüt Okulu ile başladı. Okul, o tarihten bugüne ulusal ve uluslararası yarışmalarda sayısız kupa ve madalya kazandı.
Sıkça sorulan sorular
Türk havacılık tarihi ne zaman ve hangi olayla resmi olarak başlamış kabul edilir?
Türk havacılık tarihi, Harbiye Nazırı Mahmut Şevket Paşa’nın öncülüğünde 1911 yılında orduda ilk havacılık biriminin kurulması ile başladı. Yüzbaşı Mehmet Fesa Evrensev ve Teğmen Yusuf Kenan, pilotaj eğitimi için Fransa’ya gitti, Mehmet Fesa Evrensev Türk Hava Kuvvetlerinin ilk pilotu oldu.
Havacılık tarihinde Türkler tarafından gerçekleştirilen ilk roketli uçuş denemesi kime ait?
Havacılık tarihinde Türkler tarafından gerçekleştirilen ilk insanlı roketli uçuşun 17. yüzyılda Lagâri Hasan Çelebi tarafından yapıldığı söylense de bu genel olarak bir rivayet kabul edilir.
Türk havacılık tarihi önemli kişiler listesinde ilk kadın savaş pilotu olarak kim yer alır?
Türk havacılık tarihinin ve dünyanın ilk kadın savaş pilotu Sabiha Gökçen’dir. 1925 yılında Atatürk tarafından evlat edinilen Gökçen, 1935’te Türk Hava Kurumu’na bağlı Türkkuşu’na katılarak uçmayı öğrendi.
Türk havacılık tarihinin en önemli isimlerinden biridir denilince neden akla ilk Vecihi Hürkuş gelir?
Türk havacılık tarihinin en önemli isimlerinden birisinin Vecihi Hürkuş olmasının birden çok sebebi var. İlk Türk uçağı Vecihi K-VI’yı 1924 yılında tasarlayan Vecihi Hürkuş, 21 Nisan 1932’de ilk Türk sivil havacılık okulu olan Vecihi Sivil Tayyare Mektebi’ni de kurdu. Türkiye’nin hem askeri hem de sivil havacılık alanındaki ilklerine imza atan Hürkuş, 52 yıllık uçuş kariyerinde 102 farklı türde uçak uçurmuş ve 30 bin saatten fazla havada kaldı.
Türk havacılık tarihinin ilk pilotu kimdir ve eğitimini nerede tamamlamıştır?
Türk havacılık tarihinin ilk pilotu Yüzbaşı Mehmet Fesa Evrensev’dir. Fransa’daki Bleriot Fabrikası’nın uçuş okulunda eğitim alıp başarılı olan ilk Türk subayı olan Mehmet Fesa, Türk Hava Kuvvetlerinin ilk pilotu oldu.
Türk havacılık tarihinin önemli kişileri arasında yer alan Nuri Demirağ’ın havacılık sektörüne en büyük katkısı nedir?
Türk havacılık sanayisinin öncülerinden Nuri Demirağ, Türkiye’de özel sektörde ilk uçak fabrikasını kurdu ve “Nu.D-36” isimli ilk yerli eğitim uçağını üretti. Nuri Bey ayrıca, Yeşilköy’de Gök Okulu’nu kurdu ve memleketi Divriği’de ise “Büyük Gök Okulu” adını verdiği ortaokulun temellerini attı.
Türk Hava Yolları’nın (THY) temelleri hangi yıl ve kaç uçaklık bir filo ile atılmıştır?
Türk Hava Yolları, 1933 yılında 5 uçaklık bir filo ile Devlet Hava Yolları İşletmesi adıyla kuruldu.
Türk havacılık tarihi boyunca üretilen ilk yerli sivil uçak hangisidir?
Türk havacılık tarihinde üretilen ilk yerli sivil uçak, Vecihi Hürkuş tarafından tasarlanıp üretilen “Vecihi K-VI” adlı uçaktır. Vecihi K-VI uçağı, aynı zamanda Türkiye’nin ilk yerli uçağıdır.
Türkiye’nin ilk kadın pilotu Bedriye Tahir Gökmen havacılık eğitimini hangi okulda almıştır?
Bedriye Tahir Gökmen, havacılık eğitimini 1932 yılında Vecihi Hürkuş’un kurduğu ilk Türk sivil havacılık okulu olan Vecihi Sivil Tayyare Mektebi’nde (İstanbul) aldı.
Atatürk’ün 3 Mayıs 1935 tarihinde kurduğu havacılık okulunun adı nedir?
Gazi Mustafa Kemal Atatürk tarafından 3 Mayıs 1935’te kurulan havacılık okulunun adı Türkkuşu Uçuş Okulu’dur.
